Bargi az Moqaddame ye Ebn-e Xaldun PDF câp râyânâme
az Dr. Å ojâ’eddin Å afâ  
Pas az 1400 sâl, S. 299-301
Az: Dr. Šojâ’eddin Šafâ

Ibn KhaldunBâ ân ke târix negârân-e jahân-e Eslâm, az ruz-e avval tâ konun har gune tardidi râ dar in bâre ke fotuhât-e sadr-e eslâmi-ye arab mitavâneste ast angize’i joz šur va ta’assob-e mazhabi dâšte bâšad, sâdeqâne yâ maslahat andišâne nešân-e kofr va ertedâd dâneste and va be hamin jahat šadidan az ân ehterâz joste and. Ettefâqan sarih tarin va bi mojâmele tarin arzyâbihâ râ az ruhiyeye vâqe’i-ye hamin a’râb dar nevešte-ye movarrexi az xod-e jahân-e arab ya’ni Ebn-e Xaldun, motafakker, faqih va mohaqqeq-e tunesi-ye qarn-e haštom-e hejri, ostâd-e elâhiyât-e Jâme’-e Al-Azhar, qâzelqozât-e Qâhere va bozorg tarin târix negâr-e arab mitavân yâft ke jahân-e dâneš-e qarb az zabân-e Arnold J. Toynbee, saršenâs tarin movarrex-e qarn-e bistom, ou râ bonyân gozâr-e vâqe’i-ye maktab-e falsafe-ye tahlili-ye târix dâneste ast.

Tazakkor-e in nokte jâleb ast ke baxšhâ-ye kutâhi az „Moqaddame“ ye ma’ruf-e in movarrex, ke dar in jâ az tarjome-ye fârsi-ye asar-e ou tavassot-e Parvin Gonâbâdi naql mišavad, 150 sâl piš az in hamrâh bâ asl-e arabi-ye ânhâ tavassot-e roušangar-e pišgâm-e qarn-e nuzdahom-e Irân, Fath Ali Âxund Zâde eynan dar ketâb-e ou naql šode and:

{gerâyeš-e tabi’i-ye arab qârat-e digarân ast, ke har ce râ dar dast-e ânân biyâbad, berobâyad va târâj konad. Ruzi-ye inân dar partou-ye neyzehâyešân farâham miâyad, va dar robudan-e amvâl-e digarân andâze va hadd-e mo’ayyani qâ’el nistand, balke cašmešân be har gune sarvat yâ kâlâ yâ abzâr-e zendegi biyoftad ân râ qârat mikonand.

Hargâh az râh-e qalabe ju’i bar kešvari dast yâband va farmânravâyi va qodratešân dar ân sarzamin mosallam gardad, be siyâsat-e hefz-e amvâl-e mardom tavajjohi nadârand, dar natije hoquq va amvâl-e hamegân pâymâl-e dastbord-e zurmandân mišavad va az miyân miravad va omrân va tamaddon be virâni migerâyad. Hamconin inân az in ru mâye-ye tabâhi-ye omrân va ejtemâ’ mišavand ke kâr-e honarmandân va piševarân râ be hic mišomorand va barâye ân arzeši qâ’el nistand […] dar suratike hargâh ingune kârhâ tabâhi pazirad omrân-e ejtemâ’ tabâh mišavad.

Va niz qoum-e arab be ahkâm va qavânin va man’-e mardom az tabâhkârihâ va tajâvoz be yekdigar tavajjohi mabzul nemidârand, balke tamâm-e hamm-e išân masruf-e robudan-e amvâl-e mardom az râh-e qârat gari yâ bâj setâni ast, va hargâh bedin maqsud berasand be digar kârhâ-ye mardom enâyati nadârand va dar râhnemâyi-ye ânân be râh-e râst va eslâh-e omur-e išân ehterâm nemikonand va mofsed juyân râ az fasâd bâz nemidârand.

Ce basâ ke âzmandi va sud parasti ânân râ vâdâr mikonad ke keyfarhâ-ye mâli mojri dârand, vali maqsud-e ânân dar in mavâred niz eslâh-e hâl-e omum nist, balke conânke âdat-e išân ast mixâhand az in râh sud-e bištari be dast âvarand va bar mizân-e bâj va xarâj biyafzâyand. Be hamin sabab conin keyfarhâyi barâye sarkub kardan-e mofsede juyân va tabahkârân va ânâni ke be hoquq va amvâl-e digarân tajâvoz mikonand, balke in raveš-e išân bar tajâvoz va tabahkâri miafzâyad, zirâ motajâvezân pardâxtan-e bâj râ dar barâbar-e rasidan be maqâsed-e palid-e xiš âsân mišomorand. Dar natije ro’âyâ dar kešvar-e išân be hâlat-e harj-o-marj va bi sar-o-sâmâni besar mibarand, conânke guyi hicgune hâkemiyat-e qânuni vojud nadârad. Harj-o-marj va bi sar-o-sâmâni mâye-ye halâkat-e bašar va tabâhi-ye omrân va tamaddon ast.

In qoum bar hasb-e tabi’at-e xod be târâj gari va xarâb kâri xu gerefte and va be ânce dastrasi peydâ konand ân râ be qârat mibarand […] va be xâter-e hamin xu-ye tavahoš con enqiyâd-e goruhi az ânân dar barâbar-e goruhi digar bâ dorošt xuyi va afzun talabi va hamcešmi-ye ânân dar riyâsat monâfât dârad, kamtar ettefâq mioftad ke pirâmun-e amri bâ yekdigar hamâhang šavand, likan hangâmi ke pâ-ye din yâ velâyati tâze be miyân âyad hâkem va râde’-e ânân az nofus-e xodešân barmixizad va kebr va hamcešmi az miyânešân raxt barmibandad va ejtemâ’-e išân âsân tar mišavad va ângâh be jâneb-e qalabe va kešvar gošâyi miravand.

[…] va conin šod ke hamin arabhâ-ye každom xâr ke be xordan-e elhez eftexâr mikardand va vaz’-e Qorayš niz dar xorâk va maskan candân behtar az išân nabud, vaqti ke asabiyat-e ânân bâ payâmbari-ye Mohammad (s) dar zir-e levâ-ye din mottahed šod be su-ye kešvarhâ-ye Fârs va Rum laškar kešidand va ânhâ râ tasarrof kardand va be sorâq-e omur-e donyavi-ye xod raftand va be daryâ-ye bikarâni az rafâh va ne’mat dast yâftand tâ bedân hadd ke dar ba’zi az janghâ be har savâr-e arab si hezâr sekke-ye talâ yâ qarib bedân taqsim šod va az in râh bar amvâli dast yâftand ke hadd-o-hasri bar ân nabud.

Lâzem be tazakkor ast ke fotuhât-e arab hamvâre soqut-e tamaddonhâ râ bedonbâl âvarde ast, zirâ šahrhâ-ye âbâd az sâkenân-e xod tohi šode and va zaminhâ besurati joz ân dar âmade and ke bude and. Yaman bejoz dar cand šahr-e xod be virâni gerâyide ast. Tamaddon-e irâni dar Arâq bekolli virân šode ast, va hamin vaz’ râ dar Šâm mitavân yâft. Helâlihâ va Banu Solaymhâ ke tâ Tunes va Marâkeš piš raftand va be moddat-e 350 sâl dar ânjâ barâye estilâ-ye xod jangidand va saranjâm dar ânhâ mostaqarr šodand hame-ye jolgehâyešân râ be virâni kešândand. Nâhiye-ye miyân-e Bahr-o-rum (Mediterâne) va Sudân conânke baqâyâ-ye âsâr-e tamaddon-e ân az qabil-e abniye va hajârihâ-ye azim va rustâhâ nešân midahand mantaqe’i maskuni va âbâd bud va emruz sahrâyi biš nist.} [Moqaddame ye Ebn-e Xaldun, be tartib fosul-e 27, 28 va 21]

Ânce az „Moqaddame“ ye Ebn-e Xaldun naql šod, tanhâ nemunehâyi az arzyâbihâ-ye mote’added-e ou dar in zamine ast, vali šâyad tazakkor-e in nokte jâleb bâšad ke besiyâr piš az ânke movarrex-e bozorg-e jahân-e arab conin nevešte bâšad, dar xod-e Qor’ân bar in vâqe’iyat, xatâb be payâmbar va dar ešâre be hamin arabân, gofte šode bud ke: „Inân con sudi yâ tana’omi binand, bidarang bedonbâl-e ân miravand va torâ tanhâ migozârand“ (sure-ye Jom’e, âye-ye 11)


Dabire: ©Fartâb Pârse / PERSIK

 

Baxš-e Bin

Cahâršanbe Suri âqâz-e pâyân-e jomhuri-ye eslâmi
Persik Wörterbuch