PERSIK | Magazin

Kodâm Zartošt, andiševarz yâ payâm âvar? I
New Secularism

Farâ residan-e šešom-e Farvardin, zâd ruz-e xiyâli-ye (tasavvori, qarârdâdi ammâ bejâ va mofid va xojaste) ye Zartošt, yeki az šaxsiyathâ-ye afsâne’i šode va jahân gir-e irânzamin, forsati yegâne râ barâye pardâxtan be barxi az nokât-e qâbel-e barrasi farâham misâzad ke man niz mixâham maqâle-ye in hafteam râ be cand nazar-e gozarâ dar hamin zamine extesâs daham; bi ânke modda’i bâšam „Zartošt šenâs“ am va niz bi ânke qasdam tarh-e masâ’el-e marbut be nou andišihâ-ye mazhabi bâšad; cerâ ke nou andiši-ye mazhabi kâr-e ahl-e mazhab ast, kâr-e mo’menân be âlam-e qeyb, vâqe’i budan-e resâlat va payâmbari va vojud dâštan-e kalâm-e qodsi va hedâyat-e âsemâni; va man – xošbaxtâne yâ badbaxtâne – moddathâst ke az in hame bekolli bari šodeam. Pas, ânce ke matrah mikonam serfan negâhi ast padidâr šenâsâne va jâme’e šenâxti be ânce ke mitavân „mo’ammâ-ye Zartošt“ xând – „mo’ammâ“ bedân xâter ke darbâre-ye in cehre-ye târixi/afsâne’i ke hodud-e 3500 sâl-e piš dar Xorâsân-e Bozorg miziste (va man niz bâ ânhâ ke mo’taqedand „Mazâr Šarif“ dar Afqânestân ârâmgâh-e oust ham aqide hastam) harfhâ va hadishâ-ye gunâgun va motazâddi matrah mišavad.

Ammâ qabl az pardâxtan be asl-e mouzu’, lâzem midânam be in vâqe’iyat ešâre konam ke „mo’ammâ’i šodan-e“ cehrehâ-ye târixi be do surat anjâm mipazirad. Noxostin surat be „mo’ammâ’i budan-e“ xod-e šaxsiyat-e moured-e nazar bar migardad va in surat mâ râ bištar be houzehâ-ye ravân šenâsi va ravân kâvi-ye šaxsi mikešânad tâ be houze-ye barrasihâ-ye jâme’e šenâxti. Kârhâ-ye Sigmund Freud, masalan darbâre-ye Leonardo Da Vinci va Musâ-ye payâmbar, nemune’i az in gune kušešhâ-ye elmi ast barâye šekâftan-e ravân-e picide-ye âdamiyâni dar do su-ye masir-e vâqe’iyat tâ osture. Ammâ surat-e dovvom be „mâ“ ye soxan guyande darbâre-ye šaxsiyathâ-ye barjaste-ye târix bar migardad va in mâ hastim ke, bâ aqâyed-e bi manteq va bâvarhâ-ye bi pâye, mitavânim az yek šaxsiyat-e hamvâr va roušan, ensâni picide va mo’ammâ’i besâzim. Va az nazar-e man, mo’ammâ’i šodan-e cehre-ye Zartošt dorost be in dalil-e dovvom rox dâde ast va dar šekâftan-e cerâ’i-ye in „mo’ammâ sâzi“ ast ke qasd dâram nokâti râ matrah konam.

Hangâmi ke, dar houze-ye tafakkor, darbâre-ye šaxsiyathâ-ye târixi soxan migu’im ânhâ râ mitavânim hodudan dar cahâr cehre tarsim konim: ensân-e andiše varz, ensân-e andiše varz-e dindâr, ensân-e andiše varz-e mazhabi, va payâmbarân-e dini. Va „mo’ammâ sâzi“ az Zartošt dorost bexâter-e bekâr bordan-e hame-ye in vojuh dar moured-e ou piš miâyad.

„Ensân-e andiše varz“ kasi ast ke mikušad az tariq-e „andišidan-e âgâhâne“ be cegunegi va cerâ’i-ye hasti be yek „hasti šenâxt-e“ monsajem beresad va betavânad, az tariq-e ân, porsešhâ-ye xod va digarân darbâre-ye hasti râ pâsox guyad. Ou joz aql va manteq, va zaminehâ-ye eyni-ye kâr-e ânhâ hamcun âzmâyeš va xatâ va mošâhede va tajrobe, va niz ajzâ’-e zehni-ye ânhâ hamcun qiyâs va esteqrâ’ va soqrâ va kobrâ va estentâj, vasile-ye digari dar dast nadârad va midânad ke in majmu’e râ hamvâre majmu’e-ye digari morakkab az vahm va xiyâl va natije giri-ye sari’ va bi pâye va niyâz va meyl va šahvat va âtefe va ehsâsât va nazâyer-e ânhâ, be šeddat tahdid mikonad va in majmu’e-ye axir conân qodrati dârad ke mitavânad, dar har marhale az ta’aqqol, dar natâyej-e andiše varzi dastkâri karde va ânhâ râ degargune va mo’vaj sâzad. In andiše varz râ dar Yunân-e bâstân „filosuf“ be ma’ni-ye „dust dâr-e haqiqat“ mixândand va falâsefe-ye Yunân mikušidand tâ raveš-e dorost râh bordan-e aql va e’mâl-e osul-e manteq râ modavvan sâzand.

Yeki az eštebâhât-e emruz-e mâ ân ast ke fekr mikonim „filsuf“ âdami fâqed-e din ast; ya’ni lozuman be âlam-e qeyb va vojud-e âfaridegâr-e jahân e’teqâdi nadârad. Hâl ân ke negâhi be šarh-e ahvâlât-e falâsefe nešân midahad ke conin nist va ettefâqan – bexosus tâ piš az jâ oftâdan-e dast âvardhâ-ye asr-e roušan gari dar qâleb-e andiše-ye elmi – bištar-e falâsefe kasâni budeand ke be qeyb va âfarineš e’teqâd dâšteand, ammâ barâye esbât-e xod, bejâ-ye tavassol be âye va hadis va e’teqâdât-e dastgâhhâ-ye mazhabi, be andiše-ye âzâd ruy âvarde va az ân tariq dastgâhhâ-ye „xodâ šenâsi“ ye xiš râ bar pâ midâšteand. Bedin sân, ta’bir-e „andiše varz-e dindâr“ ta’bir-e qalat va dur az vâqe’iyati nist, hattâ agar in „dindâri“ moujeb šavad ke andiše-ye šaxs-e andiše varz az yâftehâ-ye elmi be dur biyoftad va janbe-ye šebh-e elm bexod begirad. Behar hâl ânce ou miguyad hâsel-e andiše varzi-ye xod-e oust.

Ammâ az ânjâ ke peydâyeš-e “mazhab” hâ-ye moxtalef az del-e adyân nešâne-ye peydâyeš-e sâzmânhâ-ye mazhabi va kârkonân-e ânhâ (mazhab kârân) va “sâbet va lâyataqayyar šodan-e“ (Fixation) manâbe’ va mafruzât-e pâye’i-ye andiše ast, be saxti mitavân ta’bir-e „andiše varz-e mazhabi“ râ mo’tabar šenâxt cerâ ke šaxs-e andiše varz dar in vaz’iyat az šakk âqâz nemikonad (ângune ke, masalan, Descartes âqâz karde ast) tâ be âzâdi biyandišad va az dast âvardhâ-ye andišeaš be yek „jahân bini“ ye xodâ šenâsâne (nazir-e Descartes) yâ monkarâne (nazir-e Marx) beresad.

Surat-e cahârom niz be „payâmbarân“ va âvarandegân-e adyân marbut mišavad. Dar in houze digar asâsan bahsi az andiše varz budan-e „payâmbar“ vojud nadârad. Dar dâxel-e xodâmuzehâ-ye dini dexâlat dâdan-e šaxsiyat-e payâmbar dar surat bandi-ye âyehâ-ye vâsele az âlam-e qeyb nou’i kofr mahsub mišavad. Xodâ be rasul-e xiš ejâze-ye daxl-o-tasarrof dar payâmaš râ nemidahad va be mo’menân, va niz be xod-e ou, sefâreš mikonad tâ az yâd nabarand ke âyât-e moured-e nazar be payâmbar ta’alloq nadârand. „Payâmbar“, banâ be ta’rif-e dini, hokm-e yek postci râ dârad ke nâmehâ-ye ferestande râ be daryâft konande miresânad va xod haqq-e daxl-o-tasarrof dar payâm râ nadârad.

Ammâ, gâhi niz (ce bevasile-ye mo’menân va ce az jâneb-e monkarân) edde’â mišavad ke „âye“ hâ-ye nâzele az ân-e xod-e payâmbarand va ou ânhâ râ dar hâlathâ-ye šeydâ’i va bi xabari-ye nâši az imân va eštiyâq az darun-e „nâ xodâgâhi-ye“ xiš daryâft karde va bar zabân mirânad (soxani ke masalan emruze az jâneb-e nou andišân-e mazhabi-ye ši’e, hamcun Soruš va Ganji , matrah šode), bâz roušan ast ke dar injâ soxan az „andiše varzi-ye âgâhâne-ye payâmbar“ nist va ou râ be xâter-e bayân-e ânce gofte nemitavân „andiše varz“ dânest.

Hâl, bâ tavajjoh be in daste bandi mitavân did ke vaqti mâ Zartošt râ be sefâti gunâgun va motazâdd (az andiše varz gerefte tâ payâmbar) mottasef mikonim, cegune be âfarineš-e mo’ammâ’i be nâm-e Zartošt dast zadeim. Man albate agâham ke ânce dar in maqâle minevisam niz tanhâ yeki az in nazarhâ mitavânad bâšad, bâ in tafâvot ke xâham kušid goftehâyam râ, dar hadd-e tavânam, bar bonyâd-e mavâzin-e pazirofte šode va elmi-ye andiše varzi-ye emruz, qarâr daham. Hadafam ham ân ast ke nešân daham cerâ e’teqâd dâram Zartošt „andiše varz-e dindâr“ bude ast va na âdami mazhabi yâ payâmbari elâhi.

Haminjâ niz beguyam ke qasd-e man moxâlafat bâ „din-e zartošti“ va mazhab-e „Mazdeyasnâ“ – ke â’in-e rasmi-ye irâniyân dar qorun-e nazdik be hamle-ye a’râb-e nou mosalmân be Irân bude – nist, ya’ni, dar eyn-e nâ bâvari-ye šaxsi be mazâheb-e gunâgun, in vâqe’iyat râ mipaziram ke aksar-e âdamiyân niyâzmand-e e’teqâd be âlam-e qeyb va rahnemudhâ-ye zât-e bârita’âlâ hastand va in niyâz râ na faqat dar imân be mabda’ va niyâyeš va setâyeš-e ou, ke dar tajallihâ-ye moxtalefi ke tasavvor mikonand az ân-e ou bâšad motajalli misâzand. Az emâmzâde va maqbare va ziyârat va do’â nevisi va xatm-e ketâb-e moqaddas gereftan va nazr-o-niyâz kardan va ketâb bar sar gereftan va esteqfâr-o-toube kardan, vâqe’iyat-e in hame râ mifahmam va be nazaram miresad inke mardomân ru be kodâm qeble namâz bexânand yâ ru be âtaškade be niyâyeš zânu bezanand tafâvoti dar mâhiyat-e kârkardi-ye in a’mâl nadârad. Ya’ni, man inhâ râ be onvân-e vâqe’iyathâ-ye goriz nâ pazir-e javâme’-e konuni-ye bašari pazirofteam va bâ ânhâ sar-e nâ sâzgâri va da’vâ nadâram, magar ânjâ ke yeki šân – be madad-e dinkârânaš – xiyâl-e hâkemiyat va yeksân kardan-e mardomân râ dar sar dâšte bâšad.

Ammâ, dar in miyân, sa’y dar napardâxtan, yâ parhiz az pardâxtan, be vâqe’iyat-e âmuzehâ-ye yek ensân-e andišmand – ke xodâ šenâs va xodâ parast va mabâdi-ye âdâb ham bude – râ xiyânat be nasl-e javâni midânam ke az miyânaš momken ast âdamiyâni ham bâšand ke haqiqat râ az niyâzhâ-ye ravâni-ye xiš bartar bedânand va barâye xod âzâdi az xorâfe va osture râ ârezu konand. Man, barâye in gune âdamiyân ast ke minevisam; âdamiyâni ke pazirofteand ensân barâye šenâxt-e hasti, va dark-e cand-o-cun-e ân, vasile’i joz xerad-e xiš va tavânâ’i-ye andišidan-e mottaki bar manteq nadârad; va hâzer nistand râh-e ta’abbod piš girand, va tahqiq nakarde sar be â’in va mazhab va masjed va xânqâh va kanise va kelisâ bespârand; âdamiyâni ke bi dalil (ân ham dalil-e xerad pazir va qâbel-e namâyeš, va na ešrâqhâ-ye mousuf be „qalbi“ ke tanhâ bar mehvar-e tajrobehâ-ye monfared-e âdamiyâni asir-e vaz’iyathâ-ye moztareb konande sâxte mišavand) – âri, âdamiyâni ke bi dalil nemipazirand Isâ pesar-e xodâ bude bâšad, Musâ daryâ-ye Nil râ šekâfte bâšad va Mohammad, savâr bar asbi âsmâni, tâ tabaqe-ye haftom-e aflâk rafte bâšad; âdamiyâni ke az xod miporsand ke cerâ va cegune ast ke „mo’jeze“ az „ajz“ va „âjez budan“ miâyad va ânjâ ke pâ-ye xerad va erâde va qodrat-e âdami dar gel foru miravad niyâz be mo’jeze heddat-o-šeddat miyâbad?

Mixâham beguyam ke agar kasi del dar havâ-ye taqyir-e ofoqhâ-ye imâni va âtefi-ye xiš dârad va, dar eyn-e hâl, nemitavânad joz bar xerad-e xod e’temâd konad, bâyad ke forsat-e zâdruz-e mafruz-e Zartošt râ be ruz-e âgâh sâzi-ye xod nesbat be vâqe’iyat-e âmuzehâ-ye ou mobaddal nomâyad; cerâ ke aknun, az pas-e abri se hezâr-o-pânsad sâle; digarbâre forsati piš âmade ast tâ šo’â’i az nur-e vâqe’iyat-e târixi bar mâ betâbad va mâ hadd-e aqall-e ettelâ’ât râ nesbat be in šaxsiyat-e gom šode dar hâyhu-ye mazâheb be dast âvarim. Ingune ast ke, az nazar-e man, zâdruz-e Zartošt „ruz-e melli-ye andišidan-e“ mâ ast na „ruz-e ommati-ye taslim“ šodan-e mân ân ham be xorâfehâyi šekl avaz karde va qute xorde dar bi manteqi-ye šur angixte-ye ravânhâ-ye bimâr.

Va barâye conin kâri, fekr mikonam, ke mohemmtarin qadam dar oftâdan bâ tasavvorât va mafruzât-e sonnati ast darbâre-ye šaxsiyathâ’i târixi ke be maqâm-e osture’i-ye „payâmbari“ so’ud mikonand. Cerâ ke agar mâ andišidan be Zartošt râ bâ in farz-o-yaqin âqâz konim ke ou niz xodâ’i dâšte va in xodâ ou râ bar gozide va ma’mur sâxte ast tâ payâmhâyaš râ be digar âdamiyân eblâq konad, ângune ke payâmbarân-e Bani Esrâ’il va peyqambarân-e oulâ’azm-e eslâmi dâšteand va amal kardeand; ângâh hargez be Zartošt naxâhim resid va kâri ke mikonim šabih-e ân ast ke faqat esm-e ân payâmbarân râ avaz karde va „Zartošt“ –e šân bexânim.

Niz barâye âqâz-e yek „tahqiq-e xerad madâr“ va „xerad pazir“, bâyad âgâh bâšim ke mâ hargez qâder naxâhim bud be âsâni bâ Zartošt-e vâqe’i ruberu šavim cerâ ke barâye didâr-e ou durbini be dast dârim ke sarâsaraš râ digarân az „lenz“ hâ-ye sâxt-e xod por kardeand; lenzhâyi ke na barâye roušantar va daqiqtar kardan-e cehre-ye Zartošt, ke barâye mo’vaj sâxtan va be delxâh-e xiš dar âvardan-e ân cehre, dar durbin-e mâ kâr gozâšte šodeand. Mâ bâyad betavânim in lenzhâ-ye monharef konande râ yeki yeki az piš-e cašmân-e xod bar girim tâ be ân ensân-e nâbeqe’i beresim ke cahâr hezâre-ye piš dar Xorâsân-e Bozorg mizist va bâ erâ’e-ye afkâraš be jahân-e xiš ân jahân râ barâye hamiše bâ gozašte motafâvet sâxt. Ya’ni barâye šenâxt-e ou lâzem ast ke noxost mâ xod râ va alâ’eq va piš dâvarihâ-ye xod râ bešenâsim va kenâr bogzârim va, dar eyn-e hâl, az mavâne’-e piš-e ru-ye xod âgâh bâšim. Be qoul-e Hâfez: „Pâk šou avval-o pas dide bar ân pâk andâz“. In, berâsti šart-e avval-e tahqiq dar moured-e šaxsiyathâ va havâdesi ast ke dar dur dast-e târix ziste va ettefâq oftâdeand va xabarešân tâ be mâ beresad az hezâr filter va lenz-e tahrif konande gozašte ast. Masalan, kasi ke ketâb-e „Avestâ“ râ be dast migirad va tasavvor mikonad ke ân ketâb nosxe-ye badal-e „Qor’ân“ ast va in yeki Mohammad ebn-e Abdollâh âvarde va ân digari râ Zartošt, bâyad bedânad ke tanhâ baxš-e andaki az Avestâ sorude-ye šaxs-e Zartošt ast (va „Gâsâ“ hâ nâm dârad) va baqiye râ dinkârâni ke az âmuzehâ-ye ou din va mazâheb-e gunâgun sâxteand farâham kardeand.

Bâri, kasi ke be tahqiq dar moured-e cehrehayi mipardâzad ke dar tul-e târix tabdil be qeddisin-e mazhabi šodeand, hamvâre dar in xatar qarâr dârad ke „rismân-e mohkam-e“ xerad paziri-ye andiše râ az dast bedahad va dar yeki az dâm câlehâyi ke jâ’elân-e mazâheb dar piš-e pâyaš kandeand sarnegun šavad. Masalan, hamântour ke goftam, agar mâ az gâm-e noxost bepazirim ke Zartošt niz „payâmbari morsal“ va yeki az „anbiyâ’-e montaxab“ ast, behtar ast dar hamânjâ motavaqqef šavim cerâ ke – bar xalâf-e payâmbarân-e Bani Esrâ’il va eslâmi va hattâ xod-e payâmbar-e Eslâm – hargez az ou naxâhim šenid ke xodâ-ye ou (hamânke „Ahurâ Mazdâ“ yaš mixânad) bâ ou – bâ vâsete yâ bi vâsete – soxan gofte va ou râ be anjâm-e ma’muriyati „bar angixte“ bâšad. Har cand ke dar tul-e târix tak gu’iyhâ-ye setâyeš âmiz-e ou xatâb be Ahurâ Mazdâ va Izadân tabdil be „goftogu“ ye ou bâ ânân šode ast; miguyad-o-miporsad va miguyand-o-pâsox midahand!

Dabire: ©Fartâb Pârse