Bonmâye: Dr. Ali Mirfetros, Molâhezâti dar târix-e Irân (S. 66 – 75)
Fesâd va extelâf-e daruni dar darbâr-e sâsâni, boruz-e janghâ-ye tulâni bâ doulat-e Rum-e Šarqi (Bizâns) va dar natije: xâli šodan-e xazâne-ye doulat va tašdid-e fešâr va tahmil-e mâliyâthâ-ye sangin bar tudehâ va niz qaht-o-qalâ va šoyu’-e vabâ, bi tavajjohi va bi e’tenâ’i-ye rouhâniyun va mubedân-e zartošti va extelâfât beyn-e laškariyân-e Xorâsân va Arâq [Arâk] – bi šakk – avâmel-e mohemm va mosâ’edi dar hamle-ye a’râb be Irân va šekast-e sepâhiyân-e sâsâni bude and. In amr, hattâ az asnâd va pišbinihâ-ye ba’zi az sardârân-e sâsâni be xubi hoveydâst. Masalan Rostam Farroxzâd (sardâr-e ma’ruf-e irâni) dar nâme’i be barâdaraš, šekast-e sepâh-e irâniyân az a’râb râ pišbini kard:Az in pas šekast âyad az tâziyân
Setâre nagardad magar bar zabân
Šavad bande-ye bi honar šahriyâr
Nežâd-o-bozorgi nayâyad be kâr
Co in xâne az pâdešâhi tohist
Na hangâm-e piruzi-yo farrehist
Co âgâh gaštam az in râz-e carx
Ke mâ râ azu nist joz ranj barx (bahre)
Be irâniyân zâr-o-geryân šodam
Ze sâsâniyân niz beryân šodam
Hame-ye ân avâmel – ammâ – bâ’es-e pišvâz-e irâniyân az a’râb va esteqbâl-e mardom az Eslâm nagardid, balke taqriban dar hame-ye šahrhâ va velâyat-e Irân, a’râb-e mosalmân bâ moqâvamathâ-ye saxt-e mardom ruberu gardidand [1]. Dar aksar-e šahrhâ, pâydâri va moqâvamat-e irâniyân, bi rahmâne sarkub gardid be touri ke dar soqut-e Madâ’en va moqâvamat-e mardom dar jang-e „Jaloulâ“ (16 h = 632 m) a’râb-e mosalmân, xošunat-e besiyâri az xod nešân dâdand ânconân ke movarrexin az ân be nâm-e „vâqe’e-ye houlnâk-e Jaloulâ“ yâd karde and. Dar in jang, sad hezâr tan az irâniyân košte šodand va te’dâd-e farâvâni az zanân va kudakân-e irâni be esârat raftand va az bas ke košte, dašt-o-sahrâ râ pušânde bud, in jang be Jaloulâ (pušânide) ma’ruf šod [2].
Dar jang-e Nahâvand (22 h = 642 m) niz irâniyân: moqâvamat-e besiyâr va a’râb: xošunat-e besiyâr az xod nešân dâdand be touri ke Orvat Ebn-e Zeyd (šâ’er-e arab) az jang-e Nahâvand niz be onvân-e „peykâr-e houlnâk“ nâm mibarad [3]. Moqaddasi darbâre-ye jang-e Nahâvand va moqâvamat-e irâniyân minevisad: „Va dastehâ-ye irâni ke guyand cahâr sad hezâr nafar budand... dar ânjâ budand va be šakibâyi va pâydâri sougand yâd karde budand... va a’râb az išân (irâniyân) candân koštand ke xodâ dânad... va az amvâl va qanimathâ, candân nasib-e a’râb-e mosalmân gardid ke dar hic ketâbi andâze-ye ân zekr našode ast.“ [4]
Banâ bar in nazar-e doktor Šari’ati (barg-e 162 – bâz šenâsi-ye hoviyat...) ke mo’taqed ast: hamle-ye a’râb be Irân bi hic moqâvamat-e deraxšâni dar Nahâvand va Jaloulâ ruberu šod amiqan nâdorost mibâšad.
Ša’bi guyad: „Vaqti asirân-e jang-e Nahâvand râ be Madine âvardand Abu Lo’ Lo’ (Firuz-e irâni) qolâm-e Moqayrat Ebn-e Šo’ba, har asir-e kucak yâ bozorgi râ ke midid, bar saraš dast-e navâzeš mikešid va migerist va migoft: Omar, jegaram râ bexord“ [5]. Hamin Firuz-e irâni ast ke bâ koštan-e Omar (âmel-e hamle be Irân) saranjâm enteqâm gereft. (Negâh konid be Eslâm šenâsi-ye Ali Mirfetrus, barg-e 86 – 88). Emruze jašn-e „Omar suzân“ dar aksar-e šahrhâ va velâyât-e Irân, yâd âvar-e tanaffor va enzejâr-e irâniyân nesbat be Omar va hamle-ye a’râb mibâšad.
Dar Šuštar mardom vaqti az tahâjom-e qarib-ol-voqu’-e a’râb bâ xabar šodand: „Xârhâ-ye se pahlu-ye âhanin-e besiyâr sâxtand va dar sahrâ pâšidand. Con qošun-e Eslâm – xâli-yol-zehn – be ân havâli residand, xârhâ be dast-o-pâ-ye išân benešast, motahayyer gardidand va moddati dar ânjâ tavaqqof kardand...“ [6].
Dar fath-e Estaxr (28 h = 648 m) mardom-e šahr, qatl-e âmm šodand va be qoul-e Tabari a’râb-e mosalmân koštâri bozorg kardand, bâ in hâl mardom az paziroftan-e Eslâm xoddâri kardand balke bâ hefz-e âyin-e xod, be pardâxt-e jezye (mâliyât-e sarâne) gardan nahâdand [7].
Dar hamle be Sistân mardom-e šahr, moqâvamat-e besiyâr va a’râb xošunat-e besiyâr kardand be touri ke Rabi’ Ebn-e Ziyâd (sardâr-e arab) barâye er’âb-e mardom va kâstan az šur-e moqâvamat-e ânhâ, dastur dâd: tâ sadri besâxtand az ân koštegân (ya’ni ajsâd-e košte šodegân-e jang râ ru-ye ham anbâštand) [...] va ham az ân koštegân, takiye gâhhâ sâxtand va Rabi’ Ebn-e Ziyâd bar šod, va bar ân nešast (bedin tartib) Eslâm dar Sistân motamakken (jây gir) šod va qarâr šod ke har sâl az Sistân hezâr hezâr (yek milyun) Derham be Amir-ol-mo’menin dahand bâ hezâr vasif (qolâm bacce) va [...] [8]
Dar hamle-ye a’arâb be Rey (nazdik-e Tehrân-e konun) mardom-e in šahr pâydâri va moqâvamat-e besiyâr kardan be touri ke Moqayra (sardâr-e arab) dar in jang cašmaš râ az dast dâd. Tabari darbâre-ye moqâvamat-e mardom minevisad: „Mardom jangidand va pâymardi kardand [...] va candân az ânhâ košte šod ke koštegân râ bâ ney šomâre kardand va qanimati ke xodâ dar Rey nasib-e mosalmânân kard hamânand-e qanâ’em-e Madâ’en bud [...]“ [9].
Be qoul-e Ebn-e Faqih: „Dar axbâr-e „Âl-e Mohammad“ âmade ast ke: Rey nefrin šode ast zirâ ke ahl-e Rey az pazireš-e haqq (din-e Eslâm) sarbâz zadand.“ [10]
Dar hamle-ye a’râb be Hamadân, mardom be saxti jangidand va dar barâbar-e a’râb-e Mosalmân moqâvamat kardand ânconân ke be qoul-e Tabari: „Jang va moqâvamat-e mardom-e Hamadân dar azamat hamânand-e jang-e Nahâvand bud [...] va az pârsiyân candân košte šod ke bešomâr nabud.“ [11]
Dar hamle be Šâpur niz, mardom pâydâri va moqâvamat-e besiyâr kardand be touri ke Obeydollâh (sardâr-e arab) be saxti majruh šod va ânconân ke be hangâm-e marg, vasiyat kard tâ be xunxâhi-ye ou, sâ’ati mardom-e Šâpur râ qatl-e âmm konand, sepâhiyân-e arab niz conân kardand va besiyâri az mardom-e šahr râ bekoštand [12].
Dar hamle be Saraxs a’râb-e mosalmân hame-ye mardom magar 100 râ bekoštand [13].
Mardom-e Kermân niz sâlhâ dar barâbar-e a’râb moqâvamat kardand tâ saranjâm dar zamân-e Osmân hâkem-e Kermân bâ pardâxt-e do milyun Derham va do hezâr qolâm-o-kaniz – be onvân-e xarâj-e sâlâne – bâ a’râb-e mohâjem solh kard [14]. Mardom-e „Qumes“ (Dâmqân) niz bâ pardâxt-e hezâr Derham az a’râb-e mosalmân xâstand „tâ kasi râ nakošand va be asiri nabarand va âtaškade’i virân nakonand“ [15].
Mardom-e Esfahân niz pas az jang va moqâvamat-e saxti, solh kardand va paziroftand ke bâ hefz-e âyin-e xod, jezye bepardâzand [16].
Nâhiye-ye Qom niz bâ jang-o-mohârabe fath gardid (23 h = 643 m) va be qoul-e Tabari: „Abdollâh Ebn-e Otbân (sardâr-e arab) dar Qom har cahâr pâyi ke yâft – az šotor va gusfand – ke adad-e ân xodâ midânest, hame râ jam’ kard va ân râ qanimat kard“ [17].
Dar hamle-ye a’râb be Gorgân (30 h = 650 m) mardom bâ sepâhiyân-e Eslâm be saxti jangidand va moqâvamat-e besiyâr kardand be touri ke sardâr-e arab (Sa’id Ebn-e Âs) az vahšat, namâz-e xouf xând [18]. Pas az moddathâ pâydâri va moqâvamat, saranjâm mardom-e Gorgân amân xâstand va Sa’id Ebn-e Âs (farmânde-ye sepâh-e arab) be ânân amân dâd va sougand xord ke: yek tan az mardom-e šahr râ naxâhad košt. Mardom taslim šodand ammâ Sa’id Ebn-e Âs hame-ye mardom râ be qatl resând – bejoz yek tan – va dar toujih-e naqz-e ahd-e xiš goft: man qasam xorde budam ke yek tan az mardom râ nakošam! Te’dâd-e sepâhiyân-e arab dar hamle be Gorgân haštâd hezâr tan bud [19].
Taqriban dar hame-ye šahrhâ va navâhi-ye Irân, janghâ va moqâvamathâ-ye derâz moddat yâ kutâh moddati dar barâbar-e sepâhiyân-e Eslâm be voqu’ peyvast va a’râb-e mosalmân – ânconân ke ba’zi tasavvor mikonand – be âsâni movaffaq be fath-e Irân našodand.
Ešqâl-e nezâmi-ye Irân tavassot-e a’râb, be ma’nâ-ye fath-e ruhi-ye irâniyân va bemanzale-ye pâyân-e moqâvamathâ va moxalafathâ-ye ânân alayh-e din va doulat-e eslâmi nabud balke dar tul-e sâlhâ-ye solte-ye xašen-e a’arâb bar Irân, mardom hamconân alayh-e hâkemiyat-e a’râb va Eslâm mobâreze mikardand, masalan:
Pas az fath-e Estaxr (dar sâl-e 28 – 30 h) mardom-e ânjâ sar be šureš bardâštand, hâkem-e arab râ koštand [...] a’râb-e mosalmân majbur šodand tâ barâye bâr-e dovvom Estaxr râ mohâsere va tasarrof nemâyand. Moqâvamat va pâydâri-ye mardom-e šahr ânconân bud ke fâteh-e Estaxr (Abdollâh Ebn-e Âs) râ saxt harâsân va xašmgin sâxt be touri ke: „Sougand xord ke candân bekošad az mardom-e Estaxr ke xun berânad […] Pas be Estaxr âmad va (ânjâ râ) be jang bastod […] va xun-e hamegân mobâh gardânid va candân ke koštand; xun nemiraft, tâ âb-e garm be xun rixtand, pas beraft […] va edde-ye koštegân – ke nâm bardâr budand – cehel hezâr košte bud birun az majhulân […]“[20].
Pas az fath-e Rey niz mardom-e ânjâ bârhâ alayh-e vâliyân-e arab šureš kardand be touri ke Omar va Osmân majbur šodand candin bâr be Rey laškar keši karde va šureš-e mardom râ sarkub nemâyand [21].
Mardom-e Âzarbâyjân niz dar zamân-e Omar bârhâ šureš kardand va bâ sepâhiyân-e arab jangidand. Dar zamân-e Osmân niz šurešhâ-ye mota’addedi dar Âzarbâyjân ruy dâd be touri ke: Valid Ebn-e Aqabe be jang-e išân (mardom-e Âzarbâyjân) raft va qanimat va asirân-e farâvân bedast âvardand [22].
Mardom-e Xorâsân niz bârhâ toqyân kardand va reddat âvardand, be touri ke Osmân farmân dâd ânân râ sarkub nemâyand [23].
Dar zamân-e Mo’âviye niz xorâsâniyân xoruj kardand va bar amirân va âmelân-e xalife tâxtand va ânân râ az šahrhâ-ye xiš birun kardand va bâ sepâhiyân-e xalife be jang pardâxtand [24]. Naršaxi (mo’allef-e Boxârâ) darbâre-ye šureš-e mardom-e in šahr yâd âvar mišavad ke: Mo’âviye, Obeydollâh Ebn-e Ziyâd râ barâye sarkubi-ye mardom be su-ye Boxârâ ferestâd va Obeydollâh pas az nabardi saxt ânjâ râ bâr-e digar tasarrof kard: „Obeydollâh farmud tâ deraxtân mikandand va dihhâ râ xarâb mikardand va šahr (Boxârâ) râ niz dar xatar bud. Xâtun (hâkem-e Boxârâ) kas ferestâd va amân xâst. Solh oftâd be hezâr hezâr (1 milyun) Derham bâ cahâr hezâr barde“ [25].
Ammâ bezudi mardom-e Boxârâ az peymân-e solh-e xod bâr-e digar sarbâz zadand. Sa’id Ebn-e Osmân (âmel-e Mo’âviye) dar sâl-e 56 hejri (675 m) besu-ye Boxârâ šetâft va be qoul-e Ya’qubi dar ânjâ koštâri azim kard tâ tavânest bâr-e digar šahr râ tasarrof konad [26].
Naršaxi yâd âvar mišavad: „Sa’id Ebn-e Osmân bâ si hezâr barde va mâl-e besiyâr az Boxârâ bâzgašt“ [27].
Goruhi az bozorg zâdegân-e Boxârâ niz be onvân-e gerougân dar šomâr-e asirân budand ke fâtehân-e arab ânân râ moured-e šekanje, touhin va tahqir qarâr midâdand. Saranjâm: „Išân (asirân-e boxârâyi) beqâyat tangdel šodand va goftand: in mard (Sa’id Ebn-e Osmân) râ ce xâri mând ke bâ mâ nakard? … Con dar estexfâf (xâri) xâhim halâk šod bâri be beqâ’ede halâk šavim … Be sarây-e Sa’id andar âmadand, darhâ râ bastand va Sa’id bekoštand va xištan râ niz koštan dâdand [28].
Dar zamân-e Yazid Ebn-e Mo’âviye niz mardom-e Boxârâ šureš kardand va Yazid, Moslem Ebn-e Ziyâd râ ma’mur-e sarkub-e ânân sâxt. Sepâhiyân-e Yazid pas az jangi saxt bâ mardom-e Boxârâ tavânestand ânjâ râ bâr-e digar tasarrof nemâyand [29].
Mardom-e Fârs niz be sâl-e 28 hejri (648 m) bâr-e digar šureš kardand va Obeydollâh Ebn-e Mo’ammar (hâkem-e arab) râ koštand […] Mardom-e Dârâbgerd niz toqyân kardand [30].
Mardom-e Gilân va Tabarestân va Deylamestân sâlhâ dar barâbar-e hojum-e sepâhiyân-e Eslâm pâydâri va moqâvamat kardand va dar haqiqat, a’râb-e mosalmân hicgâh natavânestand Gilân va Tabarestân va Deylamestân râ tasarrof konand. Dar zamân-e Osmân a’râb barâye fath-e Tabarestân talâš-e besiyâr kardand va Sa’id Ebn-e Âs bedastur-e Osmân besu-ye Tabarestân ravâne šod. Dar in hojum emâm Hasan va emâm Hoseyn (farzandân-e hazrat-e Ali) niz bâ Sa’id Ebn-e Âs hamrâh budand [31]. Ammâ a’râb hicgâh natavânestand hâkemiyat-e xod râ bar navâhi-ye Tabarestân barqarâr nemâyand (negâh konid be Eslâm šenâsi – Ali Mirfetrus, S 92 – 94).
Gilân va Deylamestân hodud-e 250 sâl dar barâbar-e hojum va nofuz-e a’râb-e mosalmân moqâvamat kardand be torui ke a’râb-e in navâhi râ saqr/saqar mixândand va saqr/saqar dar nazd-e mosalmânân-e arab, marzi bud ke šahrhâ-ye ânân râ az velâyât-e ahl-e kofr jodâ misâxt. Dar zarb-ol-masalhâ-ye arab niz az mardom-e Gil va Deylam be onvân-e došmanân-e Eslâm yâd šode ast.
Mardom-e Gorgân dar zamân-e Osmân bâr-e digar šureš kardand va az dâdan-e xarâj va jezye xoddâri kardand [32]. Dar zamân-e Soleymân Ebn-e Abdolmalek-e Omavi niz mardom-e Gorgân šureš kardand va âmel-e xalife râ koštand va conânke gofte’im: Yazid Ebn-e Mohallab (sardâr-e xalife) dar sâl-e 99 hejri (717 m) bâ 120 hezâr sepâh besu-ye Gorgân šetâft va be qoul-e Tabari 40 hezâr tan az mardom-e Gorgân râ beqatl resând [33]. Cand sâl ba’d (130 h = 747 m) Qahtabat Ebn-e Šabib (âmel-e hokumat-e Abbâsi) niz qarib-e 30 hezâr tan az mardom-e Gorgân râ košt [34].
Mardom-e Sistân niz bârhâ qiyâm kardand va hokkâm-e arab-e ânjâ râ az šahr birun kardand [35].
Bon mâyehâ:
[1] Dinvari hattâ ta’kid mikonad ke pas az šekast-e irâniyân dar jang-e Jaloulâ va farâr-e Yazdgerd be Qom, mardom dar hame jâ be hayajân âmadand va az har su barâye ejâbat-e nedâ-ye komak va este’ânat-e Yazdgerd, harakat kardand va mardom az Qumes-e (Dâmqân-e) Tabarestân va Gorgân va Damâvand va Rey va Esfahân va Hamadân va Mâhân be su-ye Yazdgerd ruy âvardand va goruhi az jangjuyân bar ou gerd âmadand. Al-axbâr At-tewâl, barg-e 146
[2] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 1829; Kâmel az Ebn-e Asir, jeld-e 2, barg-e 340; Fotuh-ol-Boldân-e Balâzori, barg-e 65 va 66; Al-axbâr At-tewâl-e Dinvari barg-e 141
[3] Al-axbâr At-tewâl, barg-e 151 – 152
[4] Âfarineš Va Târix, jeld-e 5, barg-e 192
[5] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 1985
[6] Tazkere-ye Šuštar, Seyyed Abdollâh Šuštari, barg-e 16
[7] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2009
[8] Târix-e Sistân, barg-e 80; Kâmel az Ebn-e Asir, jeld-e 3, barg-e 50
[9] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 1975
[10] Al-Boldân, barg-e 111
[11] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 1973
[12] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2011
[13] Kâmel az Ebn-e Asir, barg-e 303
[14] Al-Boldân az Ya’qubi, barg-e 63; Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2014
[15] Fotuh-al-Boldân-e Balâzori, barg-e 148 va 245 – 265
[16] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 1963 – 1965
[17] Tarjome-ye Târix-e Tabari az Bal’ami, barg-e 353; Târix-e Qom az Hasan Qomi, barg-e 25
[18] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2116
[19] Kâmel az Ebn-e Asir, barg-e 291 – 292; Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2116 – 2118
[20] Fârs Nâme az Ebn-e Balxi, barg-e 135; Kâmel az Ebn-e Asir, jeld-e 3, barg-e 163; Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2009
[21] Fotuh-al-Boldân, barg-e 149
[22] Fotuh-al-Boldân, barg-e 165 va 166 va 326
[23] Mojmal At-Tavârix Va-l-Qesas, barg-e 283; Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2003
[24] Târix-e Tabari, jeld-e 7, barg-e 3172 va 3173
[25] Târix-e Boxârâ, barg-e 52 – 53
[26] Târix-e Ya’sebi, jeld 2 barg-e 172
[27] Târix-e Boxârâ, barg-e 56
[28] Târix-e Boxârâ, barg-e 54 – 57
[29] Târix-e Ya’qubi, jeld-e 2, barg-e 192
[30] Kâmel az Ebn-e Asir, jeld-e 3, barg-e 163
[31] Moxtasar-ol-Boldân az Ebn-e Faqih, barg-e 152; Fotuh-al-Boldân, barg-e 183; Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2116
[32] Târix-e Tabari, jeld-e 5, barg-e 2118
[33] Târix-e Tabari, jeld-e 9, barg-e 3940
[34] Târix-e Tabari, jeld-e 10, barg-e 4577
[35] Kâmel az Ebn-e Asir, jeld-e 3, barg-e 126; Fotuh-al-Boldân-e Balâzori, barg-e 272; Mojmal At-Tavârix Va-l-Qesas, barg-e 283
Dabire: ©Fartâb Pârse / PERSIK
